CTXH trong trường học đã phát triển từ lâu và khá mạnh ở nhiều nước trên thế giới với các mô hình và cách thức triển khai một cách chuyên nghiệp. Dịch vụ này được thực hiện thông qua quá trình tác động vào bốn đối tượng chính ở trường học, đó là học sinh, phụ huynh, thầy cô giáo và cán bộ quản lý giáo dục nhằm giải quyết những vấn đề phát sinh trong trường học cũng như hỗ trợ học sinh để các em phát huy được năng lực học tập một cách tốt nhất. Trong đó, nhân viên CTXH có tầm quan trọng quyết định tính hiệu quả của dịch vụ với những vai trò của người kết nối, nhà giáo dục, nhà tham  vấn, người biện hộ, người quản lý ca,…

Trong quá trình thực hành nghề, nhân viên CTXH trong trường học có thể phải đối mặt với các tình huống tiến thoái lưỡng nan về đạo đức. Những tình huống này có thể phát sinh từ sự xung đột giữa quyền lợi và nhu cầu của học sinh với trách nhiệm của nhà trường; giữa các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp với yêu cầu của pháp luật; hoặc giữa những hành động được xem là phù hợp về mặt chuyên môn với hệ giá trị cá nhân của chính nhân viên CTXH. Đặc thù môi trường học đường, với sự tham gia của nhiều bên liên quan như học sinh, phụ huynh, giáo viên và nhà quản lý, càng làm cho các xung đột đạo đức trở nên phức tạp và khó giải quyết hơn [1].

Để thực hiện vai trò của mình một cách hiệu quả và có trách nhiệm, việc tuân thủ các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp giữ vị trí đặc biệt quan trọng đối với nhân viên CTXH trong trường học. Các nguyên tắc đạo đức không chỉ định hướng hành vi nghề nghiệp mà còn đóng vai trò như một khuôn khổ ra quyết định, giúp nhân viên CTXH cân nhắc, phân tích và lựa chọn phương án can thiệp phù hợp trong những tình huống đạo đức khó khăn [2]. Thông qua việc tuân thủ các nguyên tắc này, nhân viên CTXH góp phần bảo vệ quyền lợi của học sinh, duy trì tính chuyên nghiệp của nghề và củng cố niềm tin của các bên liên quan đối với dịch vụ CTXH trong nhà trường.

Giáo trình Công tác xã hội trong trường học của Học viện Phụ nữ Việt Nam

Những nguyên tắc đạo đức của nhân viên CTXH trong trường học

(1). Tôn trọng phẩm giá và chấp nhận sự đa dạng

Nguyên tắc tôn trọng phẩm giá và giá trị vốn có của mỗi con người là nền tảng cốt lõi của nghề CTXH. Trên cơ sở đó, nhân viên CTXH đối xử với mọi cá nhân bằng thái độ tôn trọng, quan tâm và chăm sóc, đồng thời thừa nhận và chấp nhận sự đa dạng về cá nhân, văn hóa và xã hội. Trong môi trường học đường, nhân viên CTXH cần tôn trọng những khác biệt giữa các đối tượng trợ giúp như học sinh, giáo viên và cán bộ quản lý, bao gồm sự khác biệt về hoàn cảnh gia đình, điều kiện kinh tế – xã hội, đặc điểm cá nhân, bản dạng và xu hướng tính dục, cũng như các hệ giá trị và niềm tin khác nhau. Việc chấp nhận thân chủ mà không phán xét, tôn trọng cả điểm mạnh lẫn hạn chế của họ, giúp nhân viên CTXH xây dựng được mối quan hệ tin cậy, từ đó thúc đẩy sự hợp tác và chia sẻ của thân chủ trong quá trình trợ giúp [3].

(2). Bảo mật thông tin

Bảo mật thông tin là một trong những nguyên tắc đạo đức quan trọng trong thực hành CTXH nói chung và CTXH học đường nói riêng. Trong quá trình trợ giúp, nhân viên CTXH có trách nhiệm cân nhắc cẩn trọng nội dung, phạm vi và hệ quả của việc chia sẻ thông tin, đồng thời chịu trách nhiệm nghề nghiệp đối với các quyết định liên quan đến bảo mật. Nguyên tắc này đặc biệt thách thức trong môi trường học đường, nơi giáo viên hoặc phụ huynh có thể yêu cầu tiếp cận thông tin riêng tư của học sinh. Tuy nhiên, việc tôn trọng quyền riêng tư của thân chủ là điều kiện thiết yếu để thiết lập mối quan hệ trợ giúp dựa trên sự tin cậy, giúp học sinh sẵn sàng bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ và khó khăn cá nhân [4]
Ngay từ giai đoạn đầu của quá trình làm việc, nhân viên CTXH cần thông tin rõ ràng cho học sinh, phụ huynh và nhà trường về nguyên tắc bảo mật cũng như các giới hạn của nguyên tắc này. Những trường hợp ngoại lệ, chẳng hạn khi thân chủ có nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác, hoặc khi có yêu cầu hợp pháp từ cơ quan có thẩm quyền, cần được giải thích minh bạch nhằm đảm bảo sự hiểu biết và phối hợp của các bên liên quan [5].

(3). Phát huy tính chủ động và tăng cường sự tham gia của thân chủ

Dựa trên cách tiếp cận dựa vào điểm mạnh, nhân viên CTXH trong trường học có trách nhiệm trao quyền cho học sinh và gia đình, giúp họ nhận diện và phát huy năng lực sẵn có của mình. Các dịch vụ CTXH học đường cần được triển khai theo hướng khuyến khích sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình đánh giá nhu cầu, lập kế hoạch và thực hiện can thiệp. Nhân viên CTXH quan tâm đến tính độc đáo và khả năng riêng của từng học sinh, từ đó hỗ trợ các em xây dựng kế hoạch phát triển cá nhân phù hợp và thúc đẩy việc tự khai thác tiềm năng để đạt được mục tiêu học tập và phát triển [6].
Bên cạnh đó, việc huy động sự tham gia của phụ huynh, nhà trường và cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hiệu quả can thiệp, đồng thời góp phần khai thác và kết nối tối đa các nguồn lực sẵn có phục vụ cho học sinh.

(4). Đảm bảo mối quan hệ chuyên nghiệp

Trong bối cảnh học đường, nơi nhân viên CTXH làm việc với nhiều nhóm đối tượng khác nhau, việc duy trì mối quan hệ chuyên nghiệp, đúng mực và có trách nhiệm là yêu cầu bắt buộc. Mối quan hệ này cần đảm bảo sự thân thiện, tôn trọng và tương tác hai chiều, đồng thời giữ được tính khách quan và ranh giới nghề nghiệp rõ ràng.
Nhân viên CTXH không được lợi dụng vị trí nghề nghiệp để trục lợi cá nhân, vật chất hay tình cảm, cũng như không đặt thân chủ vào tình thế lệ thuộc hoặc mang ơn. Việc tuân thủ nguyên tắc này giúp đảm bảo tính công bằng, khách quan và liêm chính trong quá trình trợ giúp, qua đó củng cố uy tín và tính chuyên nghiệp của nghề CTXH [7].

(5). Thể hiện trách nhiệm trong đội nhóm

Là thành viên của nhóm liên ngành trong quá trình trợ giúp, nhân viên CTXH cần thể hiện sự tôn trọng đối với chuyên môn, quan điểm và giá trị của các thành viên khác, đồng thời đóng góp tích cực tiếng nói chuyên môn của ngành CTXH vào các quyết định chung liên quan đến quyền lợi của học sinh. Với vai trò điều phối hoặc tham gia điều phối nhóm liên ngành, nhân viên CTXH có trách nhiệm thúc đẩy sự hợp tác, tin cậy và hỗ trợ lẫn nhau giữa các thành viên, làm rõ trách nhiệm chuyên môn và đạo đức của từng cá nhân cũng như của toàn nhóm, nhằm nâng cao hiệu quả của quá trình trợ giúp [8].

(6). Ý thức trách nhiệm đối với bản thân

Nhân viên CTXH trong trường học có trách nhiệm không ngừng phát triển năng lực chuyên môn nhằm đảm bảo chất lượng và hiệu quả của dịch vụ cung cấp. Điều này bao gồm việc nhận thức rõ giới hạn năng lực cá nhân và chỉ đảm nhận những nhiệm vụ phù hợp với trình độ đào tạo và kinh nghiệm của bản thân; đồng thời chủ động chuyển tuyến trong những trường hợp vượt quá khả năng chuyên môn, chẳng hạn đối với các vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng khi chưa được đào tạo chuyên sâu.

Bên cạnh đó, đặc thù công việc trong môi trường học đường với nhiều áp lực và thách thức có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý và hiệu quả nghề nghiệp của nhân viên CTXH. Do vậy, việc chăm sóc bản thân, tìm kiếm sự hỗ trợ từ người giám sát hoặc đồng nghiệp khi cần thiết là một phần quan trọng của trách nhiệm đạo đức, nhằm đảm bảo rằng những khó khăn cá nhân không gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình trợ giúp học sinh.

Kết luận:

Là một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng và duy trì môi trường học tập tích cực thúc đẩy sự thành công của học sinh, nhân viên CTXH trong trường học đảm nhiệm các vai trò khác nhau trong các mối quan hệ đa dạng với học sinh, giáo viên, cán bộ quản lý, phụ huynh và cộng đồng. Trong quá trình đảm nhiệm vai trò của mình, những chỉ dẫn về mặt đạo đức của nghề đã trợ giúp cho nhân viên CTXH nhằm đảm bảo tính hiệu quả trong hoạt động trợ giúp nhằm đem lại lợi ích tối ưu cho học sinh trong sự hài hòa với hệ thống trường học và cộng đồng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1], [4] Reamer, F. G. (2018). Ethical standards in social work: A review of the NASW code of ethics (3rd ed.). NASW Press.

[2], [7] Banks, S. (2012). Ethics and values in social work (4th ed.). Palgrave Macmillan.

[3] International Federation of Social Workers. (2018). Global social work statement of ethical principles. IFSW.

 https://www.ifsw.org/global-social-work-statement-of-ethical-principles/

[5] National Association of Social Workers. (2021). Code of ethics of the National Association of Social Workers. NASW

[6] Saleebey, D. (2013). The strengths perspective in social work practice (6th ed.). Pearson Education.

[8] Bronstein, L. R. (2003). A model for interdisciplinary collaboration. Social Work, 48(3), 297–306. https://doi.org/10.1093/sw/48.3.297

Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội. (2015). Công tác xã hội trong trường học. Nxb Lao động – Xã hội.

Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2017). Tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông. Nxb Giáo dục Việt Nam.

Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2021). Thông tư số 31/2021/TT-BGDĐT quy định về công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông. Hà Nội.